Km 48, winter 2003, pp 35-37.
CONSERVERING & RESTAURATIE

Schadebeelden bij traditionele meubelvernissen

Het gebruik van een schadeatlas

In het verleden was het heel gebruikelijk om vernissen op meubelen te vervangen wanneer ze tekenen van slijtage vertoonden. Zo kan een transparante vernis in de loop van de tijd verkleuren, zijn glans en transparantie verliezen, maar ook barsten en zelfs geheel los raken van het meubeloppervlak. Tegenwoordig beschouwen we de vernis op een meubel steeds meer als onderdeel van de geschiedenis van het meubel en proberen we deze zoveel mogelijk te behouden.
Een eens nieuw aangebrachte vernis zal vroeg of laat onherroepelijk gaan degraderen. Deze beschadigingen kunnen vele gezichten hebben. Gelukkig is het zo dat elk schadebeeld veel informatie in zich draagt over het verleden van het meubel, die van belang is voor beheer, behoud en behandeling van het object. Een beschadigde vernis kan niet alleen informatie bevatten over zijn samenstelling, maar bijvoorbeeld ook vertellen of het meubel in de felle zon heeft gestaan, vocht- stof- of andere vuilinvloeden heeft ondergaan, en of restauratoren zich eerder met de vernis hebben beziggehouden.
Robbert-Jan Brat

De kunst is nu om deze schades te kunnen 'lezen' en dat blijkt in de praktijk nog niet zo eenvoudig te zijn. Het bestaan van vele verschillende soorten vernis en schadeoorzaken maakt zowel het vaststellen van het soort schade en, daaraan gekoppeld, het bepalen van een juiste preventieve en actieve conservering van de schade tot een complex proces. Om enige richting te geven aan dit keuzeproces is een methodiek ontwikkeld om de verschillende soorten schade aan vernissen op meubilair eenvoudig te herkennen, zodat een meubelrestaurator tot een gestructureerde en onderbouwde keuze van de behandeling van een beschadigde vernis kan komen.(*1)
Het methodische onderzoek resulteerde in een zogenaamde 'schadeatlas'. Dit is een soort plaatjesboek, waarin elk type schade is afgebeeld. Bij elke afbeelding wordt onder andere kort aangegeven wat de kenmerken zijn van de schade, waardoor de schade wordt veroorzaakt en hoe deze te behandelen is.

De schadeatlas
Om tot een schadeatlas te komen, is in de literatuur onderzocht welke vernissen zoal werden gebruikt voor de afwerking van meubelen in de 19de eeuw. De belangrijkste vernissen die in die tijd werden gebruikt zijn: een plantaardig was-harsmengsel, olievernissen (op basis van drogende terpentijn-, spijk- en lavendelolie), olielak (een plantaardige hars combinatie opgelost in gekookte olie), harsen opgelost in alcohol en schellak opgelost in alcohol. Deze vernissen werden toen ook gebruikt voor het restaureren van beschadigde vernissen. Aan het begin van de 20ste eeuw werd ook vaak nitrocelluloselak gebruikt.
Alle soorten schades en hun oorzaken zijn aan de hand van gevonden voorbeelden in de literatuur op een rijtje gezet en gerubriceerd. Er zijn zes (hoofd)categorieën te onderscheiden.